Instytucja Kultury Województwa Małopolskiego
Instytucja Kultury Województwa Małopolskiego
 

O Karpatach (coś więcej)

Karpaty ciągną się wyraźnym łukiem o długości ok. 1300 km pomiędzy przełomem Dunaju: na granicy austriacko - słowacko - czeskiej w pobliżu Bratysławy, do tzw. "Żelaznej Bramy" na pograniczu rumuńsko -serbskim,


Karpaty ciągną się wyraźnym łukiem o długości ok. 1300 km pomiędzy przełomem Dunaju: na granicy austriacko – słowacko - czeskiej w pobliżu Bratysławy, do tzw. „Żelaznej Bramy” na pograniczu rumuńsko-serbskim, gdzie niewielką enklawą przekraczają Dunaj Karpaty dzieli się na trzy jednostki : Wschodnie, Zachodnie i Południowe, a także na Karpaty Wewnętrzne (starsze, zbudowane ze skał krystalicznych) i Zewnętrzne (młodsze, zbudowane z fliszu) oraz Pieniński Pas Skałkowy (zbudowany z wapieni). Największa część Karpat (ok. 55,5% całego obszaru o pow. ok. 220 tys.km2) przypada na Rumunię, następnie na Słowację (17,1%), Ukrainę (10,3%), Polskę (9,3%), Węgry (4,3%), Czechy (3,2%), Austrię (0,3%) i małą część leżącą w Serbii. Gdyby rozpatrywać jaki udział Karpaty zajmują w ogólnych powierzchniach wymienionych krajów to najbardziej „karpackim” krajem okazuje się Słowacja (gdzie Karpaty zajmują ok. 73 % pow. państwa), co ma odzwierciedlenie w tradycyjnej kulturze tego kraju. W Polsce Karpaty zajmują ok. 6% pow. kraju ale obecność Karpat w kulturze znacznie przewyższa ich niewielka powierzchnię, ma to swe źródła w historii i rozmieszczeniu ważnych ośrodków rozwoju kultury i sztuki .
 
Karpaty nie są wysokimi górami ; najwyższym szczytem całych Karpat jest słowacki Gerlach, leżący w Tatrach (Karpaty Zachodnie), szczyt o wys. 2655 m n.p.m. W Polsce najwyższym szczytem w Karpatach Zachodnich są Rysy w Tatrach, o wys. 2 499 m n.p.m., a na terenie polskiej części Karpat Wschodnich (Bieszczady) – Tarnica o wys. 1346 m n.p.m. Poza Tatrami tylko w dwóch grupach górskich szczyty przekraczają 1500 m n.p.m. , są to : Pilsko (1557 m n.p.m.) i Babia Góra (1725 m n.p.m.). W Pieninach, najwyższym szczytem są Wysokie Skałki (1050 m n.p.m.) leżące w tzw. Małych Pieninach, a nie popularne Trzy Korony (982 m n.p.m.) czy Sokolica (747 m n.p.m.). 88% powierzchni Karpat Polskich należy do Karpat Zachodnich, jedynie pozostałe 12% to obszar Karpat Wschodnich.
 
Karpaty powstały podczas ruchów górotwórczych, które wyłoniły m. innymi : Alpy, Pireneje, Kaukaz i Himalaje. Rozwój rzeźby Karpat odbywał się w kilku etapach i trwa do dzisiaj. Pierwsze wypiętrzenia Karpat wyłaniały się z ciepłego Oceanu Tetydy, który pokrywał znaczną część Eurazji.
 
Łuk Karpat stanowił barierą osadniczą ale także, ze względu na położenie, był szlakiem wędrówek i ponawianych fal osadnictwa. Przyglądając się mapie, można zauważyć, że łuk Karpat dotyka na zachodzie Alp, a na wschodzie Bałkanów. Od najdawniejszych czasów mieszały się tu ludy ze Wschodu, Celtowie, Germanie, Słowianie i ludy wędrujące z Południa Europy. Karpaty były obszarem nomadycznej gospodarki pasterskiej, handlu i miast zakładanych już w XIII wieku. Mieszanka ludów, długo praktykowany pasterski nomadyzm i trudne warunki życia dały w rezultacie unikalną kulturę karpacką. W ostatnim stuleciu w Karpatach mieszały się żywioły : Słowiański ( Ruski, Polski, Słowacki, Czeski), Wołoski, Niemiecki, Rumuński, Bułgarski, Żydowski, Cygański i inne. Zabytki architektury, tradycyjne obyczaje, muzyka i sposoby gospodarowania są obecnie wielką wartością i podlegają badaniom i ochronie. Karpaty to także stare szlaki transportowe z Południa na Północ i wiele lokalnych dróg, którymi transportowano sól, wino, drewno, miedź, tkaniny, bursztyn i nowe mody w kulturze.
 
Przyroda Karpat jest ciągle jeszcze bardzo bogata i obejmuje siedliska i gatunki leśne i górskie. Na terenie Karpat żyje ok. 3988 gatunków roślin naczyniowych, co stanowi jedna trzecią wszystkich roślin naczyniowych występujących w Europie. Żyją tu, wymierające w Europie duże drapieżniki : niedźwiedzie, wilki, rysie i żbiki, puchacze, orły przednie, bociany czarne, także wysokogórskie kozice, świstaki i puszczańskie gatunki jak : bobry, wydry, jelenie, dziki, borsuki i wiele innych. Bardzo interesujący jest także świat owadów, płazów, gadów i ryb. Obecnie, obok krajowych systemów ochrony przyrody, Karpaty chronione są siecią obszarów o znaczeniu wspólnotowym Natura 2000. Najważniejsze siedliska to lasy bukowe, jodłowe i świerkowe, grądy, górskie łąki oraz obszary podmokłe wraz z różnorodną florą i fauną.
 
 
Instytut Europa Karpat · ul. Narutowicza 9a · 33-300 Nowy Sącz
tel. (018) 443 43 07 · fax. (018) 442 39 06 · email: instytut@europakarpat.pl
© Instytut Europa Karpat